‘Zonder minaret is het net een planetarium’
Tekst: Fons van Lier
© KRO Magazine, 2007
Sinds in 1955 in Den Haag de eerste moskee in Nederland werd gebouwd, is er veel veranderd. Zeker de afgelopen twintig jaar zijn er veel moskeeën bij gekomen: de teller staat anno 2007 op ongeveer vijfhonderd. Hoe staan deze moskeeën in het Nederlandse landschap? Met architect Maarten Kloos (1947), directeur van het Amsterdamse architectuurcentrum ARCAM, reizen we met die vraag in het achterhoofd langs een aantal moskeeën in Nederland. Waarbij opvalt dat, terwijl kerken door de eeuwen heen zijn meegegaan met de veranderingen in de manier van bouwen, daar bij moskeeën veel minder sprake van is. Kloos: ‘De eerste moskeeën werden zo’n 1300 jaar geleden gebouwd in het Midden-Oosten. Sinds die tijd heeft de islam zich verspreid naar nieuwe gebieden, maar de lokale invloeden van het Midden-Oosten zijn gebleven.’ Wat nu interessant is, vindt Kloos, is de vraag hoe je van de moskee een gebouw kunt maken dat zich onderscheidt, maar dat ook rekening houdt met de westerse omgeving waarin hij is gebouwd.
Mobarak Moskee
(bouwjaar 1955)
We beginnen met de oudste moskee van -Nederland, de Mobarak Moskee in Den Haag. ‘Een typisch voorbeeld van een gebouw uit de naoorlogse periode’, vindt Kloos. ‘Het is gebouwd in de Delftse school, een bouwstijl die in het midden van de twintigste eeuw kenmerkend was voor de Nederlandse architectuur, met zijn vele gebruik van baksteen en hoge pannendaken. Het is architectuur die zich realiseert dat het in de moderne tijd is gebouwd. Maar het is ook een beetje knullig, niet erg feestelijk. Nu zou je zo’n gebouw niet meer zo bouwen, maar het is kenmerkend voor die tijd.’
Taibah Moskee
(bouwjaar 1985)
Deze moskee staat in Amsterdam-Zuidoost. ‘Dit is een theaterstuk, een gebouw uit de sprookjes van duizend-en-een-nacht. Totaal níét van deze tijd. Juist in die wijk hadden ze een modern gebouw kunnen neerzetten. Het staat ook niet op een mooie plek, zo naast die metrolijn. Het is een beetje weggefrommeld in een hoekje.’
Essalam Moskee
(bouwjaar 2006)
Ook de Essalam Moskee in Rotterdam, waar veel om te doen is geweest vanwege de traditionele stijl, de grote omvang en de vijftig meter hoge minaretten, kan Kloos’ pauselijke goedkeuring niet wegdragen. ‘Het is imposant, maar ik vraag mij af: staat het wel op de goede plek? Het monumentale wordt hier niet geschuwd. Dan denk ik: ga daar dan voor.’ En, vindt Kloos, ook hier is de keuze voor een traditioneel ontwerp, zoals we die kennen van Islamabad tot -Casablanca, een gemiste kans.
An Nur Moskee
(bouwjaar 1989)
Bij de aan een snelweg gelegen An Nur Moskee in Waalwijk moet Kloos denken aan een ‘grote weidechampignon’, maar verder heeft hij er niet veel op aan te merken. ‘Door zo’n gebouw vraag ik me wel af: wat zijn nu de noodzakelijke kenmerken van een moskee? Als je naar de moskee in Waalwijk kijkt en je denkt de minaret weg, zou het net zo goed een planetarium kunnen zijn. Maar de minaret ernaast maakt dat onwaarschijnlijk.’
Arrahma Moskee
(bouwjaar 1996)
De locatie van de Arrahma Moskee in Den Bosch zou Kloos ‘bijna beledigend willen noemen’, zo naast een bouwmarkt, ergens op een bedrijventerrein. Maar de moskee zelf vindt hij de interessantste van de zes hem voorgelegde exemplaren. ‘Deze moskee doet de meeste moeite om zich aan te passen aan de moderne tijd. Het is van een opmerkelijke strakheid.’
Abi Bakr Assadik Moskee
(bouwjaar 2005)
Deze Utrechtse moskee vindt Kloos ‘een dramatische mislukking’. ‘Ik vrees dat is geprobeerd daar een westers gebouw neer te zetten. Maar dat is gedaan door op een heel banale en simplistische manier bepaalde elementen in het gebouw te verwerken, zoals die gemutileerde minaretten. Ik vind de kleur afgrijselijk en die glasgevel met veranda doet mij eerder denken aan een paviljoen aan de Scheveningse boulevard dan aan een religieus symbool.’
Traditioneel
‘Prozaïsch gezien’ is de moskee in Nederland een type gebouw waar in toenemende mate behoefte aan is, meent Kloos. Het is nu de kunst om een vorm te ontwikkelen die én recht doet aan de functie van de moskee én rekening houdt met de omgeving. ‘Daar moet een bevredigende architecturale oplossing voor worden verzonnen. Als ik dan denk vanuit mijn vak, wil ik dat die graag zo mooi mogelijk is. En dat kán: er zijn jonge -Arabische architecten die met nieuwe, verfrissende ideeën komen. Daarom vind ik de plannen voor de Westermoskee in Amsterdam een grote gemiste kans. Wéér zo’n traditioneel ontwerp.’